Cảnh Báo Khai Thác Dược Liệu Tự Nhiên Quá Mức Cần Bảo Tồn

Trong nhiều thế kỷ, dược liệu tự nhiên đã gắn liền với đời sống của người Việt, đặc biệt là đồng bào vùng núi, vùng cao. Những cây thuốc nam, thảo dược rừng không chỉ là nguồn chữa bệnh quý giá theo y học cổ truyền mà còn là sinh kế, là tri thức bản địa được truyền lại qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nguồn dược liệu tự nhiên của Việt Nam đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt nghiêm trọng do khai thác thiếu kiểm soát, tận thu triệt để và bán thô với giá rẻ cho thương lái nước ngoài, đặc biệt là thị trường Trung Quốc.

Đây không còn là câu chuyện riêng lẻ của một vài địa phương, mà đã trở thành vấn đề mang tính quốc gia, đe dọa trực tiếp đến đa dạng sinh học, an ninh dược liệu và tương lai của y học cổ truyền Việt Nam.

---

1. Thực trạng đáng báo động của dược liệu tự nhiên

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú nhất khu vực Đông Nam Á với hơn 5.000 loài cây thuốc, trong đó nhiều loài đặc hữu chỉ có tại vùng núi cao như Tây Bắc, Tây Nguyên, Trường Sơn.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy:

• Nhiều loài dược liệu quý ngày càng khó tìm, thậm chí đứng trước nguy cơ tuyệt chủng

• Sản lượng khai thác tự nhiên giảm mạnh qua từng năm

• Chất lượng dược liệu suy giảm do thu hái non, sai thời điểm

Một số loài dược liệu từng phổ biến như:

• Ba kích rừng

• Sâm cau

• Hoàng liên

• Lan kim tuyến

• Nấm ngọc cẩu

• Hà thủ ô đỏ

• Khôi tía rừng

nay đã trở nên khan hiếm, giá trị thực cao nhưng lại bị bán thô với giá rất thấp ngay tại nơi khai thác.

---

2. Khai thác thiếu kiểm soát – “Tận diệt” thay vì “khai thác”

Nguyên nhân lớn nhất dẫn đến cạn kiệt dược liệu tự nhiên chính là khai thác thiếu kiểm soát.

Thu hái tận gốc, tận rễ

Thay vì thu hái theo hướng bền vững (chừa cây giống, giữ rễ, để cây tái sinh), nhiều người đào cả gốc, bứng cả rễ, thậm chí phá luôn môi trường sinh trưởng của cây thuốc.

Thu hái trái mùa, cây còn non

Vì chạy theo lợi nhuận ngắn hạn, nhiều dược liệu bị thu hái khi:

• Chưa đủ tuổi dược tính

• Chưa tích lũy đủ hoạt chất

• Chưa kịp ra hạt để tái sinh

Điều này không chỉ làm giảm chất lượng dược liệu, mà còn khiến quần thể cây thuốc không có cơ hội phục hồi.

Khai thác tự phát, không quy hoạch

Phần lớn hoạt động thu hái dược liệu hiện nay diễn ra:

• Tự phát

• Không giấy phép

• Không hướng dẫn kỹ thuật

• Không giới hạn sản lượng

Dẫn đến tình trạng “có bao nhiêu lấy bấy nhiêu”, coi rừng như nguồn tài nguyên vô tận.

---

3. Bán dược liệu thô sang Trung Quốc với giá rẻ – Mất cả “vàng xanh”

Một thực tế đau lòng là phần lớn dược liệu khai thác từ rừng Việt Nam được bán sang Trung Quốc với giá rất rẻ, thông qua thương lái trung gian.

Giá trị thật bị “ép xuống đáy”

• Người dân bán dược liệu tươi, chưa sơ chế

• Giá chỉ bằng 10–20% giá trị thật

• Không có thương hiệu, không truy xuất nguồn gốc

Trong khi đó, sau khi xuất đi:

• Dược liệu được chế biến sâu

• Đóng gói, chuẩn hóa

• Bán ngược lại thị trường với giá gấp nhiều lần

Việt Nam chỉ bán nguyên liệu – Trung Quốc bán sản phẩm

Chúng ta đang lặp lại một vòng luẩn quẩn:

Việt Nam bán rẻ tài nguyên – nhập lại sản phẩm đắt tiền

Điều này khiến:

• Người dân nghèo vẫn hoàn nghèo

• Quốc gia mất nguồn dược liệu chiến lược

• Y học cổ truyền trong nước phụ thuộc nguồn nhập khẩu

---

4. Hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường và y học cổ truyền

Suy giảm đa dạng sinh học

Dược liệu không tồn tại độc lập mà gắn với:

• Hệ sinh thái rừng

• Thổ nhưỡng

• Vi sinh vật bản địa

Khi một loài cây thuốc biến mất, cả hệ sinh thái bị ảnh hưởng dây chuyền.

Mất tri thức y học cổ truyền

Nhiều bài thuốc dân gian:

• Phụ thuộc hoàn toàn vào cây rừng

• Không có nguyên liệu thay thế

Khi cây thuốc mất đi, tri thức bản địa cũng dần mai một, đặc biệt là kiến thức của các thầy lang, già làng.

Nguy cơ phụ thuộc dược liệu nhập khẩu

Nếu không bảo tồn kịp thời, trong tương lai:

• Việt Nam có thể phải nhập chính dược liệu từng có sẵn

• Giá cao, chất lượng khó kiểm soát

• Mất chủ động trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng

---

5. Nguyên nhân sâu xa của vấn đề

Ngoài yếu tố lợi nhuận ngắn hạn, còn nhiều nguyên nhân khác:

• Đời sống người dân vùng cao còn khó khăn

• Thiếu sinh kế thay thế

• Thiếu kiến thức về khai thác bền vững

• Chính sách quản lý còn lỏng lẻo

• Chưa có chuỗi giá trị dược liệu hoàn chỉnh trong nước

Khi người dân phải lựa chọn giữa bảo tồn lâu dài và miếng cơm trước mắt, họ buộc phải chọn phương án thứ hai.

---

6. Giải pháp bảo tồn dược liệu tự nhiên một cách bền vững

Quy hoạch và bảo vệ vùng dược liệu

• Xác định các khu rừng dược liệu trọng điểm

• Cấm khai thác tự do

• Giao khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng địa phương

Phát triển trồng dược liệu thay thế khai thác rừng

• Nhân giống các cây thuốc quý

• Chuyển từ “hái lượm” sang “canh tác”

• Kết hợp khoa học và tri thức bản địa

Xây dựng chuỗi giá trị trong nước

• Thu mua với giá hợp lý

• Sơ chế, chế biến sâu tại Việt Nam

• Xây dựng thương hiệu dược liệu Việt

Kiểm soát xuất khẩu thô

• Hạn chế bán dược liệu tươi

• Ưu tiên sản phẩm chế biến

• Tăng giá trị gia tăng, giữ tài nguyên trong nước

---

7. Trách nhiệm không chỉ của Nhà nước mà của toàn xã hội

Bảo tồn dược liệu tự nhiên không chỉ là trách nhiệm của:

• Nhà nước

• Ngành y tế

• Ngành lâm nghiệp

mà còn là:

• Người tiêu dùng (ưu tiên dược liệu có nguồn gốc rõ ràng)

• Doanh nghiệp (kinh doanh có đạo đức)

• Cộng đồng (không tiếp tay cho khai thác tận diệt)

---

Kết luận

Nguồn dược liệu tự nhiên của Việt Nam là “vàng xanh” vô giá, không thể tái tạo trong ngày một ngày hai. Nếu tiếp tục khai thác thiếu kiểm soát, bán rẻ cho thương lái nước ngoài, chúng ta không chỉ mất rừng, mất cây thuốc, mà còn mất đi nền tảng của y học cổ truyền dân tộc.

Bảo tồn dược liệu không phải là ngăn cấm hoàn toàn, mà là khai thác có trách nhiệm, có kế hoạch và vì lợi ích lâu dài của quốc gia. Hành động hôm nay sẽ quyết định việc mai sau con cháu chúng ta còn hay không những cây thuốc quý từng gắn bó với dân tộc suốt hàng nghìn năm.